کنفرانس بینالمللى همسایگان عراق به همراه نمایندگان 8 کشور صنعتى جهان و اتحادیه اروپا در استانبول در ترکیه به کار خود پایان داد. موضوع پ.ک.ک و چگونگى برخورد با آنها همان طور که پیش از این نیز در مقالههاى مختلف به آن اشاره شد، محور اصلى مذاکرات این نشست بود.
این نشست همان طور که بارها به آن اشاره شده، یک پیروز اصلى داشت. آن هم هیچ کس جز کشور میزبان یعنى ترکیه نبود. کارشناسان جملگى تاکید داردند که آنکارا برنده نهایى این نشست بود. البته پیروزى متفاوت با آنچه رسانهها تلاش در القاى آن دارند. پیروزى که قطعا طعم شیرین آن از حمله نظامى که پیش از این بسیارى احتمال آن را از سوى ترکیه مىدادند و اکنون تقریبا منتفى شده، بسیار بیشتر است.
در این جا پیروزى شیعیان و دولت شیعى عراق از نتیجه این نشست را نیز نباید نادیده گرفت. موضوعى که بعدا بهتر مىتوان درباره آن بحث کرد.
اما این نشست یک بازنده هم داشت. بازندهاى که مىتوان گفت اکنون تا اندازهاى از اعتبارش کاسته شده و احتمالا در آیندهاى نه چندان دور علاوه بر تاوان باید امتیازهاى بزرگى را نیز بدهد. و آن کسى نیست جز «مسعود بارزانى» رهبر حزب دموکراتیک کردستان و رهبر اقلیم کردستان در شمال عراق.
رویاى کرکوک در کردستان
از ابتداى سال جارى میلادى اختلاف ترکیه و کردستان رو به شدت گذاشت. طرفداران حزب دموکراتیک کردستان اعتقاد داشتند، کرکوک به هر قیمتى باید به کردستان ملحق شود. مسعود بارزانى رسما مىگفت، کرکوک باید به هر قیمتى به اقلیم کردستان بپیوندد.
کردها به تاریخ نزدیک به هشتاد سال پیش کردستان استناد مىکردند و مىگفتند، قبل از سال 1921 کرکوک جزئى از کردستان بوده و علاوه بر آن اهمیت بسیارى از همان زمان براى کردها داشته است. اهمیتى که البته با وجود نفت و موقعیت استراتژیک آن در برابر سنیان عرب طبیعتا از اهمیت دو چندانى برخوردار شده است.
در این میان ترکها و سنیان نسبت به الحاق کرکوک به کردستان بسیار حساسیت دارند. سنیان که در دهه هشتاد با حمایت رژیم بعث صدام حسین فوج فوج به این شهر کوچ داده شدند اکنون دیگر مایل نیستند، این شهر را ترک کنند. آنها معتقدند که دیگر جزئى از کرکوک هستند و این شهر را میهن اصلى خود مىدادند، بنابراین دلیلى ندارد آن شهر را ترک کنند.
ترکها به دلیل این که با الحاق کرکوک به کردستان عراق قدرت کردها به شدت افزایش مىیابد، راضى به الحاق آن به کردستان نیستند. از همین رو تهدید کردند، اگر کرکوک به کردستان ملحق شود، آنها کل کردستان را به تصرف خود در مىآورند یا حداقل موصل را تصرف مىکنند.
اما با تمام این تفاصیل کردها راضى نشدند به راحتى از کنار کرکوک بگذرند. از همین رو در ابتداى سال جارى یعنى در اواخر ماه مارس، مسعود بارزانى تهدید کرد، اگر ترکیه با الحاق کرکوک به کردستان مخالفت کند، آنها نیز از پ.ک.ک – یعنى خار چشم ترکیه – حمایت خواهند کرد. این تهدید بارزانى با واکنش بسیار تند ترکیه مواجه شد به گونهاى که نخستوزیر ترکیه رسما گفت: «بارزانى باید تاوان گفتههاى خود را بدهد.»
اما کردها اهمیتى به این موضوع نمىدادند و با اصرار تلاش داشتند، به هر ترتیبى شده به خواسته خود جامه عمل بپوشانند. با این تفاوت که چون عجله داشتند راه حل دیپلماتیک را کنار گذاشته و ابزار تهدید و عمل را بیش از گذشته مد نظر قرار دادند. به گونهاى که پ.ک.ک اقدام به گشایش دفاتر حزبى در شهرهاى مختلف کردستان کرد و آزادانه علیه ترکیه دست به فعالیت زد. بدون این که به کسى جوابگو باشد.
دولت مرکزى نیز از آنجا که از قوت و قدرت کافى برخوردار نبود، توانایى رو در رویى با این سیاست تازه کردها را نداشت و چون با مسائل متعددى از جمله ناامنى در بغداد و تروریسم دست و پنجه نرم مىکرد، فرصت نمىیافت به حل اختلافهاى جارى میان کردستان و ترکیه بپردازد.
البته نسبت به اظهارات بارزانى واکنش نشان مىداد، اما چون بارزانى و نمایندگان حزب دموکراتیک کردستان از ضعف کنونى دولت عراق آگاه بودند، از این فرصت استفاده کرده و اهمتى به هشدارهاى بغداد نمىدادند.
اما دشمنتراشى کردها به همین جا ختم نشد. حزب دموکراتیک کردستان وقتى دید، دولت مرکزى از قدرت کافى براى ایجاد زمینه براى بازگرداندن کرکوک به اقلیم کردستان برخوردار نیست، خود شخصا وارد عمل شد و در شهرهاى موصل و کرکوک اقدام به کشتار خانوادههاى سنى کرد. موضوعى که بیش از پیش موجب خشم اعراب سنى شد.
در همین حال دشمنتراشى خود با ترکمنها را نیز گسترش دادند. کردها چون ترکمنها نه از مذهب سنى تبعیت مىکنند، چون غالبا شیعه هستند و چون در حقیقت کرد نیستند، بلکه ترک هستند آنها را چندان از خود نمىدانند و با آنها همچون شهروندان درجه دو رفتار مىکنند.
بر اساس گزارشهاى غیر رسمى کردهاى حزب کارگر کردستان با هدف تغییر دموگرافی یا جغرافیای انسانی کرکوک و موصل دست به نسل کشى و کشتار وسیع غیر کردها در آن مناطق زدند تا در نهایت جمعیت کردها افزایش یافته و آسانتر به خواستهشان یعنى الحاق کرکوک به کردستان برسند.
بهانههاى داخلى کردها براى خودسرى رفته رفته افزایش یافت. در ماه ژوئیه مسعود بارزانى دستور داد، پرچم عراق از تمام مناطق کردستان به پایین کشیده شود و تنها پرچم کردستان بر افراشته بماند. موضوعى که جنجالهاى بسیارى را در عراق به پا کرد که همچنان نیز ادامه دارد.
مسعود در جواب این اعتراضها تنها مىگفت جنایات رژیم بعث در زیر این پرچم انجام شده و چون بنا بوده پرچم تغییر کند اما نکرده ما نیز آن را به رسمیت نمىشناسیم. موضوعى که به شدت باعث ناراحتى تمام احزاب سیاسى عراقى شد. سرخوردگى که تا کنون نیز به قوت خود موجود است.
همچنین هنگامى که فشار ترکیه براى حل موضوع پ.ک.ک بیشتر شد، کردها از دعوت دولت بغداد براى مذاکره در این باره براى یافتن راه حلى در جهت حل مناقشه به طور مرتب سر باز زدند و حاضر به حل قضیه نشدند.
آنها پى در پى اعلام مىکردند، ترکیه جرات حمله به کردستان را ندارد و دلیلى نیست ما با دولت بغداد بر سر موضوع بىارزشى که تنها براى ترکها که دشمن ما هستند و ما را به رسمیت نمىشناسند، اهمیت دارد مذاکره کنیم. علاوه بر آن دائما نیز نیروهاى پیش مرگ خود را به رخ ترکها مىکشیدند.
به عبارت دیگر مسعود بارزانى و کردها پس از سقوط رژیم بعث و افزایش ناباورانه قدرتشان از خود بىخود شده و رفته رفته سیاستهاى خود را از دولت مرکزى عراق جدا کردند. رفتارى که علاوه بر به وجود آوردن دشمنىهاى خارجى دلخورىهاى داخلى بسیارى نیز به وجود آورد. یعنى این که هم ترکها از کردها خشمگین شدند و هم احزاب سیاسى داخلى عراق را از خود رنجاندند.
بارزانى که باخت
هنگامى که بحران ترکیه با کردها به شدت افزایش یافت و تهدید ترکها علیه کردها رسما جدى شد. هنگامى که صد هزار نیروى ترک در مرزها مستقر شدند و مرزهاى شمال تقریبا به طور کامل تحت کنترل ترکها در آمد، کردها تازه متوجه شدند که خطر نزدیکتر از آن چیزى است که گمان مىکردند. در آن موقع بود که گروههاى کرد دائما به بغداد مىآمدند و با مقامهاى عراقى مذاکره مىکردند تا شاید بتوانند بحران پیش آمده را از سر رفع کنند.
مسعود بارزانى هنگامى متوجه شد، کاملا شکست خورده و حتى همکیش قدیمىاش جلال طالبانى نیز نمىتواند کارى برایش انجام دهد که تقاضاى مذاکرهاش با ترکها مرتب رد مىشد و ترکها علنا مىگفتند، وى را به رسمیت نمىشناسند.
موضوعى که بارزانى با خشم آن را با «غسان بن جدو» خبرنگار الجزیره در میان گذاشت و گفت: «من نمىدانم چرا ترکها با من این گونه رفتار مىکنند. چرا از ما رسما نمىخواهند که مشکلشان را حل کنیم؟ چرا دائما تهدید مىکنند؟» مصاحبهاى که نزدیک به یک ساعت به طول انجامید و بارزانى کمتر در آن خندید.
شنبه گذشته هنگامى که فرستادههاى دولت عراق به شهرهاى سلیمانیه، اربیل، دهوک و غیره اقدام به بستن تمام دفترها، موسسهها و مکانهایى که گمان مىرفت به نوعى با پ.ک.ک تماس داشته باشند کردند، مسعود بارزانى رسما طعم تلخ شکست را حس کرد. شکستى که شاید سالها تلخى آن را نچشیده بود.
طبیعتا این شکست دستاوردهاى ناخوشایندى براى بارزانى در پى خواهد داشت. نخست این که دیگر نمىتواند تا مدتها حرف از الحاق کرکوک به کردستان بزند زیرا اکنون که قائله پ.ک.ک ختم شده دیگر برگ برندهاى براى مطرح کردن این پرونده در برابر ترکها ندارد. یعنى این که حداقل تا مدتى امتیاز بزرگى را به ترکها در مورد کرکوک یعنى شهر آرمانیشان داده است.
از سوى دیگر و در داخل نیز مجبور به امتیازدهى به شیعیان شد. زیرا فاصله وى از آنها در این شکست تلخ موثر بود. وى مجبور است براى بازگشت مجدد همپیمانیش با آنها که البته راهى هم جز این ندارد، ناگزیر امتیازهاى تازهاى بدهد. همچنین مجبور است به ترکمنها که مدتها آنها را به چشم وصله ناچسب مىدید و حتى آنها را متهم به جاسوسى براى ترکها مىکرد، امتیاز دهد. زیرا به واسطه مشترکات زبانى و قومى دولت ترکیه نسبت به آنها نیز حساس است.
قومى که براى شیعیان نیز از اهمیت ویژهاى برخوردار است و به واسطه اکثریت مذهب شیعه در میان آنها براى شیعیان نیز اهمیت ویژهاى دارند. در برابر سنیان نیز سر خم کرد، زیرا بر سر مسئله کرکوک و موصل حداقل تا مدتى نمىتواند، حرفى از الحاق آنها به کردستان بزند.
اکنون شاید مسعود بارزانى که به مردى با رفتارهاى غیر دیلماتیک، خشن و عصبى در میان مقامهاى عراقى مشهور است، مجبور شود در رفتار خود تجدید نظر کند. آنچه بسیارى از کارشناسان به بارزانى خرده مىگیرند، این است که وى اهمیت چندانى به اصول دیپلماسى سیاسى نمىدهد. اگر وى بخواهد به این شیوه خود ادامه دهد معلوم نیست دنیاى پرتنش سیاسى که نیازمند یک سیاستمدار ریزبین است، چه آیندهاى براى حزب دموکراتیک کردستان رقم بزند.
1 
