از وئبلاگهاى دده قورخود و تورک خاتون

…… اهالى اورمیه مىتوانند -ترجیحا با توافق مقامات محلى و یا خود راسا - یکى از شهرهاى شهرستان اورمیه با نام جدید فارسى مانند "نوشین شهر" را بنام "بورلاخاتون" و یا "بورلا شهر" نامگذارى کنند. کوچکترین دلیلى براى نامگذارى شهرهاى آذربایجان به زبانى بیگانه آنهم با اسامى بىپایه و تماما بىربط با هویت و فرهنگ و تاریخ مردم مانند "نوشین شهر" وجود ندارد.
--------------------------

در اخبار آمده بود پروفسور محرم قاسیملى ادبیات شناس آذربایجانى در سفرى به آذربایجان ایران٬ بر اساس قیدهاى سیاحان آدام اولئاروس و اولیاء چلبى٬ موفق به تثبیت محل مزار بورلا خاتون٬ یکى از شخصیتهاى اساسى داستانهاى کتاب دده قورخود در اورمیه گردیده است. (امروزه اکثرا فرم "قورقود" بکار مىرود با اینهمه شکل صحیح این نام به ویژه در ترکى آذرى "قورخود" به معنى مهیب و یا اندیشناک مىباشد. امروز در منطقه ترک نشین شمال خراسان-افشار یوردو- در شهرستان ترکى بجنورد نیز محلى بنام "قورخود" وجود دارد). قاسیملى که از دیرباز به تدقیق در باره یادگارهاى شاه اثر ترکى دده قورقود اهتمام مىورزد٬ معاون انستیتوى ادبیات نظامى آذربایجان است.

ملاحظات آدام اولئاریوس و اولیاء چلبى در باره قبر بورلاخاتون در اورمیه

آدام اولئاریوس٬ سیاح٬ عالم و دیپلومات آلمانى اهل ساکسونیا پروفسورى از دانشگاه لایپزیگ است. او از سوى دولت آلمان در ترکیب هیئتى به سال ١٦٣٣ به سفر روسیه٬ آذربایجان و ایران فرستاده شده است. وى مشاهدات خود در این سفر را در کتابى گرد هم آورده است. (Adam Olearus, Moscovitische und Persanische Reiseberschreibung, Hamburg, 1696) آدام اولئاروس در سال ١٦٣٨ در شهر آذربایجانى دربند (امروز جزء جمهورى خودمختار داغستان روسیه) بوده است. او از نخستین کسانى است که در باره قرار داشتن مزارهاى سه شخصیت مهم کتاب دده قورقود یعنى دده قورقود٬ قازان خان و بورلا خاتون در آذربایجان سخن گفته است. اولئاریوس در سیاحتنامه خود ذکر مىکند که اهالى آذربایجان داستانهاى دده قورقود٬ افسانه هاى رایج در باره جنگهاى اوغوزها و ماجراهاى قهرمانان اغوزنامه سالور قازان و همسرش بورلاخاتون را براى وى حکایت کرده اند و اضافه مىکند که قبر دده قورقود در نزدیکى دربند آذربایجان٬ مزار بورلاخاتون در قلعه اورمیه (اورمو قالاسى) در پیرامون اورمیه آذربایجان و مزار قازان خان در پایتخت آذربایجان تبریز به ساحل رود آجىچاى٬ در سیصد کیلومترى اورمیه قرار دارد.

او مىگوید "ترکان در دربند داراى قبرستانى مشهور و خاص خود٬ با قبرهایى بلند به شکل نیمه استوانه اىاند. اهالى در باره این قبرها روایت مىکنند که گویا در زمانهاى قدیم کمى پس از دوره محمد پیغامبر٬ در هندوستان پادشاهى به نام قازان خان وجود داشته است. قازان خان به لحاظ تبارى از ملت اغوز ساکن در تبرستان در ماوراء البرز است. لزگىها پس از جنگى با قازان خان٬ بر سر قبر چندین هزار تن از بزرگان کشته شده شان٬ نشانهایى به شکل استوانه گذارده اند. در ساحل دریایى دربند قبرستان دیگرى٬ محصور با دیوار موجود است. ایرانیان به این قبرستان چهل تنان و ترکها و تاتارها "قیرخلار" مىگویند. در اینجا نیز چهل شاهزاده و انسان مقدس که در جنگ مذکور کشته شده بودند٬ در چهل عدد قبر که بر هر یک علمى نصب شده دفن گردیده اند. قازان خود پس از مرگ٬ در اطراف تبریز در ساحل رود آجىچاى دفن شده است. اکنون نیز مىتوان آن قبر را در همانجا دید. در جوار قلعه اورمیه نیز مزار همسر وى بورلا خاتون را به من نشان دادند". اولئاروس از عظمت و بزرگى قبرى که به عنوان قبر دده قورقود در دربند آذربایجان به وى نشان داده اند به حیرت در آمده است. این قبر در درون غارى حفر شده در صخره کوهى قرار داشته است. (تصویرى رسم شده از انبوه بسیار عظیم سنگىاى به نام قبر دده قورقود در این محل٬ توسط آ. دیوایئو به سال ١٨٤٨ در دست است). اولئاروس در باره قبرى که به عنوان اوزون بویلو بورلاخاتون در اورمیه به وى نشان داده شده نیز افاده مشابهى بکار مىرود و آنرا بسیار بزرگ و بر مقیاس "قیرخ پیلله کان" (چهل پله) توصیف مىکند. امروز نیز قبورى در آذربایجان که از طرف مردم٬ اوغوز قبیرلرى (قبرهاى اوغوز) نامیده مىشوند همه داراى اندازه هائى فوق العاده بزرگ اند.

اولیاء چلبى سیاح و عالم برجسته عثمانى در کتاب شهادتنامه خود کمابیش همان معلومات را داده و قبر دده قورخود را با آذربایجان (دربند و آخلات) پیوند مىدهد. او یازده سال پس از اولئاروس در شماخى آذربایجان بوده و مزارهاى مذکور را دیده است. وى در باره "قیرخلار مقامى" (آرامگاه چهل تن) و قبر "دده خورخود اولو سولطان" (سولطان کبیر دده قورقود) در دربند چنین مىنگارد: "زییارتگاه-ى جبل-ى اربعین٬ یعنى "قیرخلار مقامى"٬ قیرخ عدد قبر-ى اعظم اولوب زییارتگاه-ى انامدیر. زییارتگاه-ى "دده خورخود اولو سولطان"دیر. شیروانلىلار بو سولطانا مؤعتقیددیرلر" (سیاحتنامه اولیاء چلبى. ج. ٢ ٬ ص. ١٣٢). همچنین در اشاره به شهر آخلات در آذربایجان ترکیه چنین مىگوید: "عوثمانلىلارین اسکى آتالارى ایچه رىسینده آخلاتدا یاتانلاردان بیرى ده دده قورقود خاندیر" (سیاحتنامه اولیاء چلبى. ج. ٤. ص ١٤٠).

م. قاسیملى: بورلاخاتون در اورمیه آرمیده است
پرفسور محرم قاسیملى به همراه ا. روستملى بر اساس معلومات موجود به جستجوى مقبره بورلا خاتون در پیرامون اورمیه پرداخته است. او مىگوید: "مقبره بورلا خاتون همانطور که در منابع نشان داده مىشود در قلعه قدیمى اورمیه قرار دارد. کوئوردیناتهاى این مزار در تطابق با آنچه آدام اولئاروس ذکر نموده مىباشد. قلعه اورمیه بر سر کوهى به ارتفاع ٢٥٠٠-٢٠٠٠ متر قرار دارد. امروز قسمت اعظم این قلعه گلى٬ همچنین مزارى که در ته قلعه قرار دارد ویران و تخریب شده است. به گفته آدام اولئاروس حتا در روزگار او نیز بیش از نصف سنگ قبر که ٥-٦ متر بلندى داشته٬ از بین رفته بود. احتمالا بر قسمت زیرین این سنگ مزار سنگین که بیش از نصف آن تخریب شده نوشته اى وجود دارد. عظمت مقبره نشانگر آن است که در آنجا شخصیتى برجسته٬ اصیلزاده و نامدار مدفون است. در پیرامون قلعه نیز قبرهایى وجود دارند که مىتوانند از آن خدمتکاران و یا نگاهبانان قلعه باشند. بورلا خاتون پیش از قازان خان فوت نموده و قازان خان به شکلى شایسته٬ او را با شکوه تمام دفن و بر مزار وى مقبره اى برپا نموده است". محرم قاسیملى چند سال پیش٬ باز طبق داده هاى منابع قرون وسطائى و از جمله آدام اولئاروس به جستجوى قبر دده قورقود در دربند برآمده و توانسته است که محل آنرا به تقریب مشخص نماید. (ترکىشناس و شرقشناس مشهور بارتولد- ١٩٣٠-١٨٦٩ - براى پیدا نمودن این قبر به دربند رفته اما موفق به پیدا کردن آن نشده بود). بنا به گفته آدام اولئاروس قبر دده قورقود در درون غارى در یک صخره جاى دارد. قاسیملى مىگوید از آنجائیکه صخره فروریخته مدخل غار را مسدود نموده موفق به مشاهده خود قبر نگردیده است.

اوزون بویلو بورلاخاتون

موقعیت برابر زن و مرد در تاریخ٬ سنن و فرهنگ ترکى؛ زن و دنیاى درونىاش با تمام ویژگىها و رنگارنگىاش در کتاب دده قورقود٬ از مقدمه کتاب تا آخرین داستان انعکاس خود را در دو مقوله اساسى "زن-مادر-همسر" و "همرزم-همراه-دوست" باز یافته است. احترام٬ عشق و تقدس مادر مهر خود را به شکل وجیزه "آنا حاققى-تانرى حاققى" (حق مادر-حق خدا) بر تمام داستانهاى کتاب زده است. ویژگىهاى دیگر خاص زنان داستانهاى دده قورقود (جسارت و رشادت٬ شمشیر کشیدن بر دشمن پا بپاى مردان و ....) نیز توجه بسیارى از محققین خارجى را به خود جلب کرده است. در مقدمه چاپ انگلیسى داستانها در آمریکا گفته مىشود که "دنیاى قهرمانى خاص مردان است. اما در داستانهاى دده قورقود٬ زنان از این منظر با مردان برابرند. آنان به لحاظ موقعیت اجتماعى نیز کاملا با مردان در یک سطح قرار دارند". بورلا خاتون نیز یکى از این زنان دده قورخود٬ زنى ترک و آذربایجانى است.

بویو اوزون بورلا خاتون -بورلا به ترکى به معنى خوشه انگور است- (از دیش اوغوز) ٬ همسر قازان خان (از ایچ قوغوز)٬ دختر باییندیرخان و مادر اوروز بى٬ مانند همسرش از اشراف جامعه است. ابولقاضى بهادرخان در کتاب شجره تراکمه نام بورلاخاتون را در میان هفت زن از اوغوزان که مدتهاى طولانى حکومت کرده اند شمرده است (نام شش زن دیگر بارچین٬ سالور٬ شاباتى خاتون٬ کونین گؤرکلو٬ کئرچه بولادى٬ قوغاتلى خانیم مىباشد). در کتاب دده قورخود بورلا خاتون با صفات دلاورى-رشادت٬ ذکا-فراست٬ مردمى و خلقى بودن٬ عصمت-ناموس و زیبایى برجسته٬ توصیف و ستوده مىشود. او در میهمانىاى که براى مردم عادى داده مىگوید به اندازه تپه اى گوشت و به اندازه دریاچه اى شراب آماده کرده٬ شکم گرسنگان را سیر٬ بر تن عوران رخت پوشانده و از دست محتاجان گرفته است. او در عین حال سلاح برداشته و مانند جنگجوئى بىباک با دشمن مىرزمد. بورلاخاتون نخستین کسى است که به یارى قازان خان که براى رها ساختن اوروز اسیر رفته٬ مىشتابد و در میدان جنگ در میان دلاورانى که بىباکانه مىجنگند هموست که درفش دشمن را با شمشیر زده و فرو مىافکند. (اوزون بویلو بورلا خاتون قارا توغون کافیرین قیلیجلادى٬ یئره سالدى).

حضور بورلاخاتون در داستانهاى دوم (سالور قازانین ائوى یاغمالاندیغى بوی - Salur Qazan'ın evi yağmalandığı boy) و چهارم (قازان بَىاوغلو اوروز بَىین توتساق اولدوغو بوى - Qazan Bəyoğlu Uruz Bəy'in tutsaq olduğu boy) بسیار برجسته است. در این دو داستان موقعیت زنان ترک در جامعه٬ اشتراک زنان در نبرد در میدانهاى جنگ٬ وفادارى و عشق زن و شوهر و تم محبت مادر-فرزند تصویر مىشود. (براى مطالعه ترجمه فارسى داستان دوم به این آدرس و ترجمه انگلیسى آن به این آدرس مراجعه کنید). در داستان چهارم بورلاخاتون با بیباکى و جسارت خود٬ همسر و پسر خویش را از فلاکتى محتوم نجات مىبخشد. (براى مطالعه ترجمه اى فارسى از داستان چهارم به این آدرس مراجعه کنید). به نظر اینجانب قطعاتى از داستان چهارم که از زبان بورلاخاتون در سوگ فرزند اسیرش اوروز٬ در نکوهش همسرش قازان خان و .... گفته مىشود از موثرترین٬ قوىترین و زیباترین متون ادبى ادبیات ترکى است. در زیر به عنوان نمونه متن اصلى دو پاساژ کوتاه از بورلاخاتون را نقل کرده ام.

صحنه اول: قازان خان تنها پسر جوان خود اوروز را در نخستین آزمون-مراسم شکارش همراهمى مىکند. اوروز در حین شکار به اسارت دشمن گرفتار مىآید. قازان بدون پسر به خانه باز مىگردد. بورلا خاتون که به استقبال فرزند و همسرش شتافته اوروز را همراه با قازان نمىبیند. منقلب مىشود و در سوگ فرزند مىسراید:

خان قیزى بویو اوزون بورلا خاتون٬ قازانین گلدییینى ائشیتدى. آتدان آیغیر٬ دوه دن بوغرا٬قویوندان قوچ قیردیردى. "اوغلانجیغیمین ایلک آوىدیر٬ قانلى اوغوز بَىلرین تویلایالیم!" دئدى. خان قیزى گؤردو کیم قازان گلیر٬ یومورلانیب یئریندن اؤرو دوردو. سامور جوببه سین اَینینه آلدى. قازانا قارشى گلدى٬ قاپاق قالدیردى. قازانین اوزونه دوغرو باخدى٬ ساغىیلن سولونا گؤز گزدیردى. اوغلانجیغى٬ اوروزو گؤرمه دى. قارا باغرى سارسیلدى٬ دوم اوره یى اوینادى٬ قارا قییما گؤزلرى قان یاش دولدو. قازانا سویلامیش٬ گؤره لیم خانیم٬ نه سویلامیش. آییدیر:........

Barzani gizlice silahlanıyor

24 Kasım 2008, Pazartesi | Bu haber 5 defa okunmuştur.

Merkezi yönetim çaresiz, ABD 'kaygılı' Merkezi yönetim çaresiz, ABD 'kaygılı' Iraklı Kürtlerin Bulgaristan’dan C-130 tipi üç uçakla küçük silah ve mühimmat sevkiyatı yapması Bağdat’la gerilimi artırdı. Kürtler, ‘Bölgemizi savunuruz’, Irak hükümeti ‘Silah alımında tek yetkili merkeziz, yasalar ihlal edildi’ diyor Irak’taki Kürt Bölgesel Yönetimi’nin (KBY) merkezi hükümetin silah tedariki prosedürü dışında Bulgaristan’dan üç uçak dolusu küçük silah ve mühimmat sevkıyatı yaptığı ortaya çıktı. KBY’nin peşmerge güçleri aracılığıyla Kuzey Irak’taki kontrolünü Musul’un da bulunduğu bölgeye yaymaya çalıştığı bir döneme denk gelen silah alımı, Bağdat’ı kızdırırken ABD’li yetkilileri kaygılandırdı. ‘ABD de gafil avlandı’ Washington Post’un isimlerini açıklamak istemeyen üç ABD’li yetkiliye dayandırdığı habere göre, silahları C-130 tipi üç kargo uçağı eylülde Süleymaniye’ye getirdi. Irak’ın yasal olarak alımını yaptığı silahların ABD gözetimi dışında getirilmesi mümkün değilken, üç yetkilinin de Bulgaristan’dan yapılan sevkıyatı Kürt yetkililer yerine Bulgaristan’dan öğrendiklerini aktarıp ‘gafil avlandıklarını’ söylemesi dikkat çekti. Kürt yetkililer soruları yanıtlamazken, daha sonra ‘KBY Irak’ta terörle savaşın öncephesinde olmayı sürdürüyor. Devam eden bu tehdit yüzünden anayasadaki hiçbir şey KBY’ni bölgesel savunması için savunma materyalleri edinmekten men edemez’ açıklaması yapıldı. Şii ağırlıklı Irak hükümeti, Kürt liderleri peşmerge güçleri aracılığıyla özerk bölgelerini genişletmekle suçluyor. Kerkük’ün statüsü ve petrol paylaşımı anlaşmazlığı da ilişkileri geriyor. Hal böyleyken silah alımı haberi üzerine Irak İçişleri Bakanı Cevat el Bolani, bunun içişleri ve savunma bakanlıklarından onay alması gerektiğini söyleyip Bulgaristan’dan bir alımdan haberdar olmadıklarını kaydetti. Bolani bu sevkıyatın Irak yasalarının ihlali olduğunu belirtti. Kimi uzmanlar Irak anayasasının özerk bölgelerin silah alımına dair yetkilerini net biçimde ortaya koymadığını söylerken, ABD’li ve Iraklı yetkililer yetkinin içişleri ve savunma bakanlıkları olduğunu aktardı. Savunma bakanlığı ordu, içişleri ise polis için silah tedarik ediyor. Silahlar ABD’nin yönettiği Yabancı Askeri Satış Programı aracılığıyla ediniliyor. Bu kurumun başındaki ABD’li tuğgeneral Charles D. Luckey, bölgelerin bağımsız davranabileceğine dair örnek olmadığını söyledi. Haberin kaynağı olan ABD’li yetkililerin son sevkıyata dair Maliki hükümetinin uyarılıp uyarılmadığına dair bilgileri yokken, birisi “Evet Kürtler özerk ve peşmergeleri var. Ama kendi kendilerini silahlandırmaları ve böyle çaktırmadan silah getirmeleri..Irak hükümeti olsaydık hayli kaygılanırdık” dedi. Washington Post, ABD’nin 2011’de çekilmesini içeren ve çarşaba mecliste onayı beklenen güvenlik anlaşmasına (SOFA) atıf yapıp süreç böyle giderse ABD’nin askeri varlığını azaltmasıyla etnik gruplar arasındaki gerilimin artacağını belirtip özellikle gelecek yılki yerel ve genel seçimlere dikkat çekti. Zira Sünni Araplar 2005 seçimini boykot ettiğinden Kürtler Kerkük ve Ninova’yı da içeren yerlerde nüfuslarıyla orantısız siyasi güç elde etmişti. Kürtlerin 275 üyeli mecliste 75 üyesi var. Sorunlar dağ misali Kerkük’teki yerel konseyin Arap, Kürt ve Türkmenler arasında eşit paylaşımı tartışması yüzünden yerel seçim tarihi belirsiz. Ağustosta ABD’li yetkililerin Diyala’ya dahil olan Hanekin’de Irak ordusu ile peşmergelerin kapışmasını son anda önlediğini anımsatan gazete son dönemde Kürt liderlerin Maliki ile ‘Destekleme Konseyleri’ adlı hükümet yanlısı aşiret liderlerinden oluşan yeni yapı kurma girişimi yüzünden tutuştuğu ağız dalaşını örnek gösterdi. Maliki bu konseyleri Bağdat’ın ‘gözü kulağı’ görürken KBY lideri Mesut Barzani onu ‘ateşle oynamakla’ suçluyor. Kürt kökenli Devlet Başkanı Celal Talabani de Maliki’ye mektup yazıp konseylere gidecek paranın orduya verilmesini istedi. 2004’te direnişçilere karşı Musul’a yerleşmiş peşmergeler hâlâ burayı Irak ordusuna tam devretmedi. Barzani’nin ABD’nin Kürt bölgesinde üslenmesi önerisi de Maliki’yi kaygılandırırken, önde gelen Kürt vekil Mahmud Osman durumu, “Tansiyon çok yüksek” diye özetliyor. Milliyet

 رسانه‌های مکتوب اسرائیل از مالکیت اسرائیل بر کردستان، مطالبی را منتشر و استناد خود به این سخنان را اسناد موجود در مراکز اسناد مالکیت تل آویو عنوان کرده‌اند.

این رسانه‌ها مانند هاآرتص و معاریو با اشاره به اسناد موجود (و احتمالا موهوم) مدعی هستند که پیشینیان یهود در پنج قرن گذشته، موجب آبادانی مناطقی از آسیا شده و این مناطق هم‌اکنون در حوزه کردستان است و باید مالکیت آن به مالکان اصلی، یعنی نوادگان آنها که هم‌اکنون در اسرائیل هستند، بازگردانده شود.

این کار اسرائیل، در حالی است که در دهه‌های گذشته، صدور اسناد جعلی موجب شده بود که بخشی از خاک کشورهای اسلامی مورد ادعای صهیونیست‌ها قرار بگیرد و اکنون که به لطف اشغال عراق و غارت اسناد و آثار موزه‌های عراق، اسناد بسیار مهمی در اختیار صهیونیست‌ها قرار گرفته، مدعی مالکیت بر خاک کردستان شده و بر این باورند که بخشی از شمال عراق، غرب ایران، جنوب ترکیه و بخشی از خاک سوریه که در قلمرو کردستان است، مال اسرائیل است.

به دنبال انفجار خط لوله انتقال نفت کرکوک-جیهان صادرات نفت عراق به بازارهای جهانی از طریق ترکیه متوقف شد.


به گزارش فارس یک مقام وزارت انرژی ترکیه به رویترز گفت خط لوله انتقال نفت کرکوک-جیهان در حمله ای تروریستی در بعد از ظهر جمعه به آتش کشیده شد.

این خط بخشی از نفت خام تولیدی عراق را از طریق ترکیه به بازارهای جهانی انتقال می دهد.
بر اساس این گزارش شعله های آتش در این خط مهار شده است اما مشخص نیست عملیات تعمیر آن تا چه مدتی به طول خواهد انجامید.

در حال حاضر صادرات نفت عراق از این خط متوقف شده است.

ظرفیت انتقال نفت عراق از طریق این خط 300 هزار بشکه در روز اعلام شده است. گفته می شود گروه تروریستی پ ک ک عامل این انفجار بوده است.